İsmail Cingöz

İsmail CİNGÖZ  |  Uluslararası Siyaset Uzmanı

Öz

Bu çalışma, 30 Ekim 2026 Ankara Zirvesi sonrasında Rusya’nın Türk Devletleri Teşkilatına (TDT) gözlemci statüsüyle katılmasına ilişkin tartışmaları, İran’la geçmiş diplomatik temasları da dikkate alarak incelemektedir. Nahçıvan Anlaşması, gözlemcilik düzenlemeleri, Rusya ve İran’ın anayasal dil hükümleri, 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması’nın tarihî tecrübesi ve TDT’nin jeostratejik konumu nitel belge incelemesi çerçevesinde birlikte değerlendirilmektedir. Çalışmanın temel savı, dış aktörlerle iş birliğinin bütünüyle reddedilmesine gerek bulunmadığı; ancak tam üyelik, gözlemcilik ve TDT+ iş birliği formatının birbirine karıştırılmasının kurumsal özerklik bakımından uzun vadeli riskler doğurabileceğidir. Gözlemcilerin oy hakkına sahip olmaması, karar alma süreçleri üzerinde doğrudan kontrol kurmalarını sınırlandırsa da gündem üzerinde etki ve diplomatik nüfuz geliştirme olasılığını ortadan kaldırmamaktadır. Bu nedenle kabul ölçütlerinin açıklığa kavuşturulması, istisnaların sınırlandırılması ve nihai karar yetkisinin üye Türk devletlerinde kalması önerilmektedir.

Anahtar kelimeler: Türk Devletleri Teşkilatı, Rusya, İran, gözlemcilik, stratejik özerklik.

The Organization Of Turkic States and The Russian Test: Membership Criteria and Strategic Autonomy

Abstract

This article examines the debate over Russia’s potential observer status in the Organization of Turkic States (OTS) following the Ankara Summit of 30 October 2026, alongside earlier diplomatic contacts involving Iran. Drawing on the Nakhchivan Agreement, observer-status arrangements, constitutional language provisions in Russia and Iran, historical experience associated with the 1774 Treaty of Küçük Kaynarca, and the geostrategic position of the Turkic world, the article argues for a clear distinction between full membership, observer status, and OTS+ cooperation. Observers do not possess voting rights, yet diplomatic participation may stillopportunities for agenda influence. The article therefore proposes transparent admission criteria, limited exceptions, and safeguards that preserve decision-making authority for the Turkic member states.

Keywords: Organization of Turkic States, Russia, Iran, observer status, strategic autonomy.

Giriş: 2016’dan 2026 Ankara Zirvesi’ne Uzanan Tartışma

Rusya’nın Türk Devletleri Teşkilatına (TDT) yönelik ilgisi 2026 yılında ortaya çıkmış değildir. Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov, 22 Temmuz 2016’da yaptığı açıklamada, Türk nüfusun çoğunlukta bulunmadığı devletlerin de kabul edilmesi hâlinde Rusya’nın dönemin Türk Konseyine katılma olasılığını değerlendirebileceğini belirtmiştir (Studneva, 2016). Bu açıklama, Moskova’nın teşkilatla ilişkilerini yalnızca kültürel yakınlık değil, kurumsal katılım imkânı üzerinden de değerlendirdiğini düşündürmektedir. 17 Ağustos 2021 tarihinde Türk Konseyi Genel Sekreteri Baghdad Amreyev ile Rusya Federasyonu’nun Ankara Büyükelçisi Aleksey Yerhov arasında İstanbul'daki Türk Konseyi Sekretaryasında gerçekleştirilen görüşmede, Türk Konseyi ile Rusya arasında geliştirilebilecek ortaklık olanakları ele alınmıştır. Taraflar, özellikle ekonomi, ticaret ve ulaştırma alanlarındaki iş birliği potansiyelini değerlendirerek ilişkilerin geliştirilmesinin önemini vurgulamıştır (Türk Devletleri Teşkilatı [TDT], 2021b). Bu diplomatik temas, Rusya'nın Türk Konseyi'ne yönelik ilgisinin münferit açıklamalarla sınırlı kalmadığını, kurumsal düzeyde temasların da yürütüldüğünü göstermektedir.

İran ile yürütülen temaslar da teşkilata yönelik dış ilginin yalnızca Rusya ile sınırlı olmadığını ortaya koymaktadır. İran’ın Ankara Büyükelçisi Mohammad Farazmand, 14 Temmuz 2021’de dönemin Türk Konseyi Genel Sekreteri Baghdad Amreyev ile bir araya gelerek muhtemel iş birliği alanlarını görüşmüştür (TDT, 2021a). İran’ın TDT’ye katılması 19 Nisan 2023’te Türkiye’de Vatan Partisi tarafından siyasi bir öneri olarak gündeme getirilmiş; 27 Mayıs 2023’te Büyükelçi Farazmand, TDT Genel Sekreteri Kubanıçbek Ömüraliyev ile görüşmüş ve özellikle TDT ile Ekonomik İşbirliği Teşkilatı arasındaki iş birliği imkânları ele alınmıştır (TDT, 2023; Vatan Partisi, 2023). Bu temaslar veya siyasi çağrılar, İran devletinin TDT’ye resmî üyelik ya da gözlemcilik başvurusunda bulunduğunu göstermemektedir.

30 Ekim 2026’da Ankara’da gerçekleştirilen TDT 13. Devlet Başkanları Zirvesi, söz konusu tartışmayı yeniden görünür kılmıştır. Zirvenin ardından yayımlanan 2026 Ankara Bildirisi, siyasi eşgüdümü, ulaştırma bağlantılarını, ekonomik iş birliğini ve üçüncü taraflarla ilişkilerin geliştirilmesini öne çıkarmıştır (Tarhan vd., 2026). Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev’in Rusya’nın gözlemciliğine ilişkin önerisi dikkat çekerken Kremlin Sözcüsü Dmitriy Peskov, Rusya’nın TDT çalışmalarında yer almasının makul olacağını, ancak Moskova’ya henüz resmî davet gelmediğini açıklamıştır (Eser, 2026; TRT Haber, 2026). Türkiye’de AK Parti Genel Başkan Yardımcısı Kürşad Zorlu ise kuruluş ilkelerinin, gözlemcilik için öngörülen dil şartının ve üye devletlerin ortak kararının önemini vurgulamıştır (Eser, 2026). Böylece diplomatik ilgi ile yürürlükteki kabul ölçütleri arasındaki ilişki, zirve sonrasındaki tartışmanın temel ekseni hâline gelmiştir.

Peskov’un Moskova’ya henüz resmî davet ulaşmadığını belirtmesi, Rusya’nın doğrudan başvuruda bulunan taraf olmaktan ziyade TDT üyesi devletlerden gelecek diplomatik girişimleri bekleyen bir konumda kalmayı tercih ettiği şeklinde yorumlanabilir. Sözcünün, Rusya’daki Türk topluluklarının varlığına dikkat çekerken teşkilatla kurulabilecek ilişkinin federasyona bağlı belirli bölgeler üzerinden değil, Rusya Federasyonu’nun bütünü üzerinden değerlendirilmesi gerektiğini vurgulaması da dikkat çekicidir (TRT Haber, 2026). Sovyetler Birliği döneminde Moskova’nın merkezî yönetimine bağlı bulunan ve 1991 sonrasında bağımsızlıklarını kazanan Türk cumhuriyetleriyle Rusya arasındaki ilişkiler, bu yaklaşımın tarihî arka planını oluşturmaktadır. Rusya’nın Sovyet sonrası coğrafyada bölgesel liderliğini ve nüfuzunu sürdürme arayışı uluslararası ilişkiler literatüründe de incelenmektedir (Cooley, 2025). Bu çerçevede Peskov’un açıklaması, Moskova’nın geçmişteki hiyerarşik ilişkilerden kaynaklanan üstün konumunu diplomatik düzlemde sürdürmek istediği izlenimini doğurabilir. Ancak bu açıklama, söz konusu niyetin kesin kanıtı olarak değil, Rusya’nın TDT karşısındaki diplomatik konumlanışına ilişkin yorumlanabilecek bir gösterge olarak ele alınmalıdır.

Bu noktada temel soru, TDT’nin artan jeopolitik önemi karşısında kurucu kimliğini, üye devletlerin egemen eşitliğini ve karar alma özerkliğini hangi hukuki güvencelerle koruyacağıdır. Rusya bakımından gözlemcilik ölçütlerinin belirsiz veya istisnai biçimde esnetilmesi, bünyesinde Türk toplulukları barındıran İran gibi başka devletlerin de benzer statü taleplerini gündeme getirmelerine emsal oluşturabilir. Gözlemci statüsü doğrudan oy ve karar yetkisi sağlamasa da güçlü dış aktörlerin teşkilatın çalışmalarına katılımı, diplomatik temasları ve müzakere süreçlerine yakınlığı, zaman içerisinde üye devletlerin ortak iradesi üzerinde dolaylı nüfuz geliştirmelerine imkân tanıyabilir. Bu nedenle asıl tehlike, teşkilatın kontrolünün doğrudan dış aktörlere geçmesinden ziyade, gündeminin ve karar süreçlerinin zamanla dış etkiler altında şekillenmesi ve Türk devletlerinin kurumsal belirleyiciliğinin aşınması ihtimalidir. Dolayısıyla mesele yalnızca güncel bir diplomatik tercih değil, TDT’nin geleceğini ilgilendiren kurumsal hukuk ve stratejik özerklik sorunudur. Çalışma, bu soruyu kurucu anlaşma, anayasal hükümler, gözlemcilik düzenlemeleri ve tarihî örneklerin karşılaştırmalı belge incelemesi yoluyla ele almaktadır.

Tam Üyelik, Gözlemcilik ve Hukuki Sınırlar

3 Ekim 2009 tarihli, sonradan değişiklikler geçiren Nahçıvan Anlaşması’nın 22. maddesi, anlaşmayı Türk devletlerinin katılımına açık tutmaktadır. Aynı anlaşmanın 16. maddesi ise gözlemci ve ortak statülerini ayrı biçimde düzenlemekte, bunların verilebileceği devletleri, uluslararası kuruluşları ve diğer oluşumları belirtirken ayrıntılı usulü TDT’nin prosedür kurallarına bırakmaktadır (Nahçıvan Anlaşması, 2009/2023, md. 16, 22). Dolayısıyla tam üyeliğin kurucu zemini ile gözlemciliğin daha ayrıntılı kabul ölçütleri aynı hukuki statü olarak değerlendirilmemelidir.

2021 İstanbul Zirvesi’nde gözlemcilik konusunda kabul edilen düzenlemeye ilişkin kamuya yansıyan açıklamalara göre, aday devletin Türk dillerinden veya akraba dillerden birini ülkenin yalnızca bir bölgesinde değil, ülke genelinde devlet dili ya da resmî yazışma dili olarak kabul etmiş olması öngörülmektedir (Eser, 2026). Bu ölçütün ayrıntılarını ele alan hukuki inceleme, mevcut gözlemciler için kazanılmış statülerin korunmasına yönelik bir geçiş hükmü bulunduğunu da göstermektedir (İsayev, 2025, ss. 2309–2310). Bu bakımdan Macaristan’ın 2018’de elde ettiği gözlemci statüsü, 2021 sonrasında yapılacak yeni başvurular bakımından ölçütlerin sınırsız şekilde esnetilebileceği anlamına gelmemektedir (T.C. Ticaret Bakanlığı, 2026).

Gözlemci statüsüyle ilgili en önemli ayrım, toplantılara katılma imkânı ile karar alma yetkisinin birbirinden farklı olmasıdır. İsayev’in (2025, ss. 2311, 2315) TDT gözlemciliğine ilişkin uluslararası hukuk değerlendirmesi, gözlemcilerin teşkilatın çalışmalarına katılabildiğini, ancak karar alma ve oylama süreçlerinde oy hakkına sahip olmadığını ortaya koymaktadır. Dolayısıyla Rusya veya İran’ın gözlemci olması hâlinde yalnızca bu sıfattan hareketle doğrudan oy çoğunluğu elde edeceklerini ileri sürmek doğru değildir. Bununla birlikte, düzenli temsil, diplomatik temaslar ve proje ortaklıkları yoluyla siyasi nüfuz geliştirme olasılığı ayrıca değerlendirilmelidir.

Rusya ve İran: Türk Toplulukları ile Devletin Hukuki Statüsü Arasındaki Ayrım

Rusya Federasyonu Anayasası’nın 68. maddesine göre federasyon çapında devlet dili Rusçadır; federasyona bağlı cumhuriyetlerin kendi devlet dillerini belirleyebilmesi ise ayrıca güvence altına alınmıştır (Rusya Federasyonu, 2020, md. 68). Tatar, Başkurt, Saha, Tuva ve diğer Türk topluluklarının Rusya’daki varlığı, Türk dünyası ile tarihsel ve kültürel ilişkiler açısından önemlidir. Ancak bölgesel düzeydeki dil statülerinin federasyonun tamamı için geçerli bir Türk dili statüsü doğurduğu sonucuna varılamaz. Etnik-kültürel yakınlık ile bir devlete tanınacak uluslararası örgüt statüsü hukuken ayrı kategorilerdir.

İran bakımından da benzer bir ayrım gerekmektedir. İran İslam Cumhuriyeti Anayasası’nın 15. maddesi Farsçayı ülke genelindeki resmî dil ve yazı dili olarak belirlemekte; bölgesel ve etnik dillerin basın-yayın alanında kullanılmasına ve edebiyatlarının öğretilmesine ayrıca imkân tanımaktadır (İran İslam Cumhuriyeti, 1989, md. 15). İran’da Azerbaycan Türkleri başta olmak üzere Türk dilli toplulukların varlığı tartışmasız bir kültürel bağ oluşturmakla birlikte, bu olgu ülke genelinde Türkçenin resmî dil veya resmî yazışma dili sayıldığı anlamına gelmemektedir. Bu nedenle Rusya ile İran’ın dil temelli gözlemcilik şartı bakımından değerlendirilmesi, etnik nüfus oranları üzerinden değil, yürürlükteki anayasal ve idari düzenlemeler üzerinden yapılmalıdır.

Rusya ile İran’ın coğrafi konumları, nüfusları, diplomatik kapasiteleri ve Türk devletleriyle kurdukları ilişkiler aynı değildir; dolayısıyla iki ülkenin TDT’ye yönelik yaklaşımı tek bir stratejik niyet varsayımı altında birleştirilemez. Bununla birlikte ortak kurumsal soru aynıdır: Türk topluluklarının varlığı gerekçesiyle ülke ölçeğindeki kabul şartları esnetilecek midir? Böyle bir esnemenin emsal etkisi, yalnızca tek bir gözlemci başvurusunun sonuçlarıyla sınırlı kalmayıp sonraki başvuruların değerlendirilme biçimini de etkileyebilir.

Küçük Kaynarca Antlaşması: Tarihî Tecrübe ve Yorum Riski

Osmanlı Devleti ile Rusya arasında 1774’te imzalanan Küçük Kaynarca Antlaşması, hukuki düzenlemelerin güç dengeleri içinde zamanla nasıl farklı siyasal yorumlara konu olabildiğini gösteren bir örnektir. Antlaşmayla Kırım Hanlığı siyaseten bağımsız kabul edilmiş; buna karşılık Kırım Tatar Türklerinin Osmanlı padişahının halifelik makamına dinî bağlılığı ve hutbenin padişah adına okunması öngörülmüştür (Beydilli, 2002, s. 526). Böylece siyasi egemenlik ile dinî bağ birbirinden farklı düzlemlerde ele alınmıştır.

Antlaşmanın 7. ve 14. maddeleri, Rusya’ya Osmanlı Devleti’nin egemenliği altında yaşayan bütün Ortodokslar üzerinde açık ve genel bir koruyuculuk yetkisi tanımadığı hâlde, söz konusu hükümler ilerleyen dönemlerde Rusya tarafından daha geniş koruyuculuk iddialarına dayanak gösterilmiştir (Beydilli, 2002, s. 527). Davison (2000, ss. 213–215), özellikle 14. maddede sözü edilen kilisenin niteliğine ilişkin Türkçe, Rusça ve İtalyanca antlaşma metinleri arasındaki farklılıkların yorum sorunlarını nasıl beslediğini incelemiştir. Rusya’nın 1783’te Kırım’ı ilhak ettiği de tarihsel kayıtlarda yer almaktadır (Beydilli, 2013, s. 343). Bu gelişme, Kırım Hanlığı’na tanınan hukuki bağımsızlığın dönemin güç siyaseti karşısında korunamadığını göstermektedir.

Bu tarihsel örnekten günümüz Rusya’sının her diplomatik adımının müdahale amacı taşıdığı sonucunu çıkarmak doğru değildir. Bununla birlikte geçmişte hükümler arasındaki belirsizliklerin veya farklı yorumların siyasi nüfuz iddialarını genişletmek için kullanılabildiği görülmektedir. TDT bakımından çıkarılabilecek ders, uluslararası ortaklığın reddi değil; kabul koşullarının, toplantılara katılımın, bilgi erişiminin ve karar süreçlerine ilişkin yetki sınırlarının açık biçimde tanımlanmasıdır.

Coğrafi Avantajdan Stratejik Özerkliğe

TDT’nin uluslararası önemini belirleyen unsur, yalnızca üye devletlerin nüfus veya askerî kapasitesi değildir. Orta Asya kaynakları, Hazar havzası, Kafkasya geçişleri ve Orta Koridor üzerinden Asya ile Avrupa arasında kurulan ulaştırma bağlantıları, teşkilatın ekonomik ve diplomatik pazarlık gücünü artırmaktadır. Üye ülkeler arasındaki ekonomi, gümrük ve taşımacılık iş birliği TDT’nin kurumsal gündeminde önemli yer tutmaktadır (T.C. Ticaret Bakanlığı, 2026). 30 Ekim 2026 tarihli Ankara Bildirisi, bağlantısallığın, siyasi istişarenin ve üçüncü taraflarla ortaklığın geliştirilmesini öne çıkarmıştır (Tarhan vd., 2026).

Bu imkânlar, TDT’nin bir askerî ittifaka dönüşmeksizin de uluslararası sistemde kendine özgü ve özerk bir iş birliği odağı oluşturabilmesini mümkün kılmaktadır. Ancak çekim gücünün artması, büyük devletlerin teşkilatla daha yakın ilişki kurma isteğini de artırabilir. Rusya ve İran gibi dış aktörlerin muhtemel gözlemciliği bağlamında dikkat edilmesi gereken husus, mevcut statüleriyle oy kullanabilecekleri varsayımı değil; katılım usullerinin genişletilmesi veya ikili diplomatik ilişkiler yoluyla teşkilat gündeminin dış önceliklerden etkilenebilmesidir. Burada gerçekleşmiş bir kontrol devrinden değil, kurumsal güvencelerle sınırlandırılması gereken olası bir etki mekanizmasından söz edilmektedir.

Öte yandan dış ortaklıkların tamamını tehdit olarak görmek de TDT’nin stratejik çıkarlarıyla bağdaşmayacaktır. Esas hedef, üçüncü ülkelerin ticaret, ulaştırma, enerji ve kültür alanlarındaki kapasitesinden yararlanırken karar alma yetkisinin üye Türk devletlerinde kalmasını sağlamaktır. Başka bir ifadeyle stratejik özerklik, dış dünyayla ilişki kurmamak değil, dış ilişkilerin kurallarını ve sınırlarını bağımsız biçimde belirleyebilmektir.

Kurumsal Çözüm: Açık Kabul Ölçütleri, Yetki Sınırları ve TDT+

TDT’nin kuruluş felsefesine uygun, yayımlanmış ve öngörülebilir bir “Kabul ve Ortaklık Kriterleri Belgesi” geliştirmesi yararlı olacaktır. Belgede tam üyelik, gözlemcilik ve proje temelli TDT+ iş birliği birbirinden açıkça ayrılmalı; hangi statü için hangi dil, hukuk ve kurumsal uyum koşullarının arandığı belirtilmelidir. Dil ölçütlerinin yalnızca tarihî veya etnik bağlarla değil, ülke çapındaki anayasal ve idari belgelerle nasıl ispatlanacağı gösterilmelidir. Eski gözlemci statülerine ilişkin geçiş kuralları korunurken yeni başvurular için istisnaların hukuki gerekçesi ve kapsamı açık olmalıdır.

Kabul incelemesinde dil şartının yanı sıra devletlerin egemen eşitliğine, toprak bütünlüğüne, iç işlerine karışmama ilkesine ve karşılıklı yarara saygı da değerlendirilmelidir. İsayev (2025, ss. 2310–2311), gözlemci statüsünün verilmesi ve sona erdirilmesi usullerini ayrıntılı biçimde incelemektedir. Bu hukuki çerçeveden hareketle gözlemcilerin toplantılara katılım, belgelere erişim, istişare ve öneride bulunma imkânları somut biçimde tanımlanmalı; karar alma ve oy kullanma yetkisinin üye devletlerde kaldığı açıkça korunmalıdır. Gözlemcinin teşkilatın kurucu ilkelerine aykırı davranması hâlinde statünün gözden geçirilmesi veya sona erdirilmesi usulleri de öngörülebilir olmalıdır.

Nahçıvan Anlaşması’nın 21. maddesi, değişiklik ve ilavelerin tarafların karşılıklı mutabakatıyla ayrı protokoller üzerinden yapılmasını öngörmektedir; 22. madde ise yürürlüğe giriş ve katılım hükümlerini düzenlemektedir (Nahçıvan Anlaşması, 2009/2023, md. 21–22). Buna göre temel kabul rejimini etkileyen yeni düzenlemeler, kurucu anlaşmanın usul güvencelerine aykırı geçici siyasi yorumlarla değil, öngörülen kurumsal yollarla oluşturulmalıdır. Özellikle dış ortaklarla kurulacak ilişkinin kapsamı konusunda üye devletlerin ortak onayı ilkesi güçlendirilmelidir.

Bu noktada TDT+, mevcut kurumsal altyapı içinde önemli bir seçenektir. 7 Ekim 2025 tarihli Gebele Bildirisi’nin 115. bendinde, TDT+ formatının dış taraflarla esnek iş birliği çerçevesi olarak oluşturulması memnuniyetle karşılanmıştır (TDT, 2025, 115. bent). 2026 Ankara Bildirisi de bu format üzerinden iş birliğinin geliştirilmesine önem vermiştir (Tarhan vd., 2026). Rusya’daki Türk topluluklarıyla TÜRKSOY aracılığıyla kültürel temasların canlandırılması yönündeki öneri de bu anlayışla uyumludur (Eser, 2026). Dolayısıyla Rusya veya İran’la ulaştırma, ticaret, enerji ve kültür alanlarında ilişkileri geliştirmek için gözlemcilik ölçütlerini zorlamadan, proje ve konu bazlı iş birliği seçeneklerine öncelik verilebilir.

Sonuç

Türk Devletleri Teşkilatının başarısı, çatısı altına aldığı devletlerin sayısından önce ortak iradesini ne ölçüde koruduğuyla ölçülmelidir. Rusya’nın gözlemciliğine ilişkin 2026 tartışması, kurumsal kimliğin sınırlarını görünür kılmıştır. Küçük Kaynarca tecrübesi, belirsiz hükümlerin tarihsel koşullarda geniş siyasi yorumlara dayanak yapılabildiğini hatırlatmaktadır; ancak bu örnek günümüz Rusya’sına otomatik biçimde müdahale niyeti atfetmeyi haklı kılmaz. Esas sorun, Türk topluluklarıyla mevcut kültürel yakınlığın, devletlere tanınan kurumsal statüler bakımından hangi hukuki ölçüde dikkate alınacağı ve bu ölçünün istisnalarla aşındırılıp aşındırılmayacağıdır.

İran’ın TDT ile geliştirdiği diplomatik temaslar ise söz konusu meselenin Rusya ile sınırlı olmadığını göstermektedir. 2021 ve 2023 yıllarındaki görüşmeler ile Türkiye’de gündeme getirilen siyasi öneriler, İran’ın teşkilatla ilişki geliştirme potansiyeline işaret etse de İran devletinin resmî üyelik veya gözlemcilik başvurusu olarak yorumlanamaz. İran Anayasası’nın ülke çapındaki resmî dil düzenlemesi dikkate alındığında, Türk nüfusunun varlığı tek başına dil temelli gözlemcilik koşulunun karşılandığını göstermemektedir. Bu nedenle İran’la somut iş birliğinin, statü ölçütlerini belirsizleştirmeden TDT+ gibi esnek araçlarla yürütülmesi, kurumsal tutarlılığı koruyan bir seçenek olarak değerlendirilebilir.

Sonuç olarak TDT, dış ortaklıklara açık kalırken kabul ölçütlerinde seçici, istisnalarda ölçülü ve karar alma yetkisinin korunmasında kararlı olmalıdır. Türk dünyasının geleceği bakımından belirleyici ilke, iş birliğini genişletirken kurumsal iradeyi dış aktörlere devretmemektir.

Kaynakça

Beydilli, K. (2002). Küçük Kaynarca Antlaşması. TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 26, ss. 524–527). Türkiye Diyanet Vakfı. https://islamansiklopedisi.org.tr/kucuk-kaynarca-antlasmasi

Beydilli, K. (2013). Yaş Antlaşması. TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 43, ss. 343–347). https://islamansiklopedisi.org.tr/yas-antlasmasi

Cooley, A. (2025). Russia stakes global ambitions on regional dominance. In Competing visions of international order: Responses to US power in a fracturing world. Chatham House. https://www.chathamhouse.org/2025/03/competing-visions-international-order/03-russia-stakes-global-ambitions-regional-dominance

Davison, R. H. (2000). Küçük Kaynarca Antlaşması’nda “Dosografa” Kilisesi (D. M. Burak, Çev.). Belleten, 64(239), 213–222. https://doi.org/10.37879/belleten.2000.213

Eser, Z. T. (2026, 3 Kasım). AK Parti Genel Başkan Yardımcısı Zorlu, Rusya’nın TDT’ye katılması yönündeki öneriyi değerlendirdi. Anadolu Ajansı. https://www.aa.com.tr/tr/gundem/ak-parti-genel-baskan-yardimcisi-zorlu-rusyanin-tdtye-katilmasi-yonundeki-oneriyi-degerlendirdi/4110033

İran İslam Cumhuriyeti. (1989). İran İslam Cumhuriyeti Anayasası (1989 değişiklikleriyle, md. 15). Iran Human Rights Documentation Center. https://iranhrdc.org/the-constitution-of-the-islamic-republic-of-iran/

İsayev, T. (2025). Türk Devletleri Teşkilatının ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin (KKTC) Türk Devletleri Teşkilatındaki gözlemci üye statüsünün uluslararası hukuk açısından incelenmesi. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 73(4), 2281–2326. https://doi.org/10.33629/auhfd.1470893

Nahçıvan Anlaşması. (2009/2023). Türk Devletleri Teşkilatının kurulmasına ilişkin anlaşma (md. 16, 21–22). Azerbaycan Cumhuriyeti mevzuat veri tabanı. https://frameworks.e-qanun.az/19/f_19038.html

Rusya Federasyonu. (2020). Rusya Federasyonu Anayasası (2020 değişiklikleriyle, md. 68). Rusya Federasyonu Adalet Bakanlığı. https://minjust.gov.ru/ru/documents/8011/

Studneva, E. (2016, 29 Temmuz). Sergey Lavrov o forume «Territoriya smyslov na Klyazme» [Sergey Lavrov’un Klyazma’daki gençlik forumuna ilişkin açıklamaları]. Mezhdunarodnaya zhizn’. https://interaffairs.ru/news/show/15733

T.C. Ticaret Bakanlığı. (2026, 22 Nisan). Türk Devletleri Teşkilatı. https://www.ticaret.gov.tr/dis-iliskiler/cok-tarafli-ve-bolgesel-iliskiler/cok-tarafli-iliskiler/turk-devletleri-teskilati

Tarhan, M., Efesoy, C., Keskinkılıç, B., & Çeliker, G. (2026, 30 Ekim). Türk Devletleri Teşkilatı 13. Zirvesi Ankara Bildirisi yayımlandı. Anadolu Ajansı. https://www.aa.com.tr/tr/gundem/turk-devletleri-teskilati-13-zirvesi-ankara-bildirisi-yayimlandi/4106522

TRT Haber. (2026, 3 Kasım). Kremlin’den Rusya’nın Türk Devletleri Teşkilatına katılımına yeşil ışık. https://www.trthaber.com/haber/dunya/kremlinden-rusyanin-turk-devletleri-teskilatina-katilimina-yesil-isik-962074.html

Türk Devletleri Teşkilatı. (2021a, 14 Temmuz). Türk Konseyi Genel Sekreteri İran’ın Ankara Büyükelçisini kabul etti. https://turkicstates.org/tr/haber/turk-konseyi-genel-sekreteri-iranin-ankara-buyukelcisini-kabul-etti

Türk Devletleri Teşkilatı. (2021b, 17 Ağustos). Türk Konseyi Genel Sekreteri Rusya’nın Ankara Büyükelçisini kabul etti. https://turkicstates.org/tr/haber/turk-konseyi-genel-sekreteri-rusyanin-ankara-buyukelcisini-kabul-etti

Türk Devletleri Teşkilatı. (2023, 27 Mayıs). TDT Genel Sekreteri İran’ın Türkiye Büyükelçisini kabul etti. https://turkicstates.org/tr/haber/tdt-genel-sekreteri-iranin-turkiye-buyukelcisini-kabul-etti

Türk Devletleri Teşkilatı. (2025, 7 Ekim). Gabala declaration of the twelfth summit of the Organization of Turkic States [12. Zirve Gebele Bildirisi]. https://turkicstates.org/u/gabala-declaration-.pdf

Vatan Partisi. (2023, 19 Nisan). Türk dünyasına İran müjdesi. https://vatanpartisi.org.tr/basin-aciklamalari/turk-dunyasina-iran-mujdesi/